ROE, ROA là gì? Cách tính, cách đọc và phân tích DuPont
Mục lục (8 phần)
ROE và ROA là hai chỉ số sinh lời được nhắc nhiều nhất khi bàn về cổ phiếu hay sức khoẻ một doanh nghiệp. Nhưng hai công ty cùng ROE 20% có thể khác nhau hoàn toàn: một bên lãi nhờ bán được giá, một bên lãi nhờ vay nhiều. Bài này hướng dẫn bạn tính đúng hai chỉ số từ báo cáo tài chính Việt Nam, đọc chúng cùng nhau và tách ROE thành ba phần theo cách phân tích DuPont.
Lưu ý: bài mang tính giáo dục, không phải khuyến nghị mua bán chứng khoán. Số liệu các công ty trong ví dụ là giả định.
ROE, ROA là gì?
- ROA (Return on Assets, tỷ suất lợi nhuận trên tổng tài sản): mỗi 100 đồng tài sản công ty đang dùng tạo ra bao nhiêu đồng lợi nhuận sau thuế.
- ROE (Return on Equity, tỷ suất lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu): mỗi 100 đồng vốn của chủ sở hữu tạo ra bao nhiêu đồng lợi nhuận sau thuế.
Khác biệt nằm ở mẫu số. Tài sản được tài trợ bằng cả nợ vay lẫn vốn chủ, nên ROA đo hiệu quả dùng toàn bộ tài sản; ROE chỉ đo phần lợi nhuận thuộc về chủ sở hữu trên đồng vốn của họ.
Công thức và chỗ lấy số trên báo cáo tài chính
| Chỉ số | Công thức | Lấy số ở đâu (mẫu theo Thông tư 99/2025/TT-BTC) |
|---|---|---|
| ROA | Lợi nhuận sau thuế / Tổng tài sản bình quân | Tử số: mã 60 Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh. Mẫu số: mã 280 Báo cáo tình hình tài chính |
| ROE | Lợi nhuận sau thuế / Vốn chủ sở hữu bình quân | Tử số: mã 60. Mẫu số: mã 400 Báo cáo tình hình tài chính |
Ba điều để tính cho đúng:
- Dùng số bình quân.Lợi nhuận được tạo ra trong cả năm, còn tài sản và vốn chỉ là số tại một ngày. Lấy (đầu kỳ + cuối kỳ) / 2. Ví dụ vốn chủ sở hữu đầu năm 7.500 triệu, cuối năm 8.500 triệu thì bình quân là 8.000 triệu.
- Đủ 12 tháng.Với báo cáo quý, cộng lợi nhuận sau thuế của bốn quý gần nhất, đừng lấy một quý rồi so với chỉ số năm.
- Báo cáo hợp nhất.Dùng lợi nhuận sau thuế thuộc cổ đông công ty mẹ và vốn chủ sở hữu thuộc công ty mẹ để tử số và mẫu số cùng một phạm vi.
Ví dụ: hai công ty cùng lãi 2 tỷ đồng
Công ty A là chuỗi bán lẻ, công ty B là nhà máy sản xuất (giả định, đơn vị triệu đồng):
| Chỉ tiêu | Công ty A | Công ty B |
|---|---|---|
| Doanh thu thuần | 50.000 | 20.000 |
| Lợi nhuận sau thuế | 2.000 | 2.000 |
| Tổng tài sản bình quân | 20.000 | 25.000 |
| Vốn chủ sở hữu bình quân | 8.000 | 20.000 |
| ROA | 2.000 / 20.000 = 10% | 2.000 / 25.000 = 8% |
| ROE | 2.000 / 8.000 = 25% | 2.000 / 20.000 = 10% |
Cùng lãi 2 tỷ, nhưng ROE của A gấp 2,5 lần B. Chênh lệch ROA thì nhỏ hơn nhiều: 10% so với 8%. Phần lớn khoảng cách ROE đến từ việc A dùng ít vốn chủ hơn, tức là vay và chiếm dụng vốn nhiều hơn. Muốn thấy rõ, hãy tách ROE ra.
Phân tích DuPont: tách ROE thành ba phần
ROE = Biên lợi nhuận ròng x Vòng quay tổng tài sản x Đòn bẩy tài chính
- Biên lợi nhuận ròng= Lợi nhuận sau thuế / Doanh thu thuần: bán 100 đồng hàng giữ lại bao nhiêu đồng lãi.
- Vòng quay tổng tài sản= Doanh thu thuần / Tổng tài sản bình quân: mỗi đồng tài sản tạo ra bao nhiêu đồng doanh thu.
- Đòn bẩy tài chính= Tổng tài sản bình quân / Vốn chủ sở hữu bình quân: mỗi đồng vốn chủ "gánh" bao nhiêu đồng tài sản.
Hai thừa số đầu nhân với nhau chính là ROA. Vì vậy có thể viết gọn: ROE = ROA x Đòn bẩy tài chính.
| Thành phần | Công ty A | Công ty B |
|---|---|---|
| Biên lợi nhuận ròng | 4% | 10% |
| Vòng quay tổng tài sản | 2,5 lần | 0,8 lần |
| Đòn bẩy tài chính | 2,5 lần | 1,25 lần |
| ROE (tích ba thừa số) | 4% x 2,5 x 2,5 = 25% | 10% x 0,8 x 1,25 = 10% |
Giờ câu chuyện rõ ràng:
- A lãi mỏng, chỉ 4 đồng trên 100 đồng doanh thu, nhưng hàng quay rất nhanh và dùng nhiều nợ. ROE cao của A nhạy với lãi suất và với doanh số: biên mỏng cộng nợ cao nghĩa là chỉ cần doanh số giảm một chút, lợi nhuận có thể giảm mạnh.
- B lãi dày, 10 đồng trên 100 đồng doanh thu, nhưng tài sản nặng (nhà xưởng, máy móc) nên quay chậm, và gần như không vay. ROE thấp hơn nhưng ít phụ thuộc vào nợ.
Không có kiểu nào đúng tuyệt đối. Điều DuPont cho bạn là biết ROE đến từ đâu, để tự hỏi nguồn đó có bền không.
Năm lưu ý khi đọc ROE, ROA
- So cùng ngành.Ngân hàng dùng đòn bẩy rất cao nên ROA thường thấp hơn nhiều so với doanh nghiệp sản xuất; so ROA của ngân hàng với công ty phần mềm không có ý nghĩa.
- Xem xu hướng nhiều năm.ROE nhảy vọt một năm có thể do một khoản lãi bất thường như bán tài sản, thanh lý công ty con. Đối chiếu với lợi nhuận khác (mã 40) trên Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh.
- Cẩn thận khi vốn chủ quá nhỏ.Công ty lỗ nhiều năm làm vốn chủ teo lại; chỉ cần có lãi trở lại, ROE có thể rất cao mà không phản ánh sức khoẻ thật. Nếu vốn chủ sở hữu âm thì ROE mất ý nghĩa.
- Mua lại cổ phiếu, chia cổ tức lớnlàm giảm vốn chủ, nên ROE tăng dù lợi nhuận đứng yên.
- Đọc kèm dòng tiền.ROE đẹp mà lưu chuyển tiền thuần từ hoạt động kinh doanh âm nhiều năm thì cần hỏi lợi nhuận có thành tiền không.
Tự tính trên Excel trong 5 phút
- Mở báo cáo tài chính năm đã kiểm toán của công ty bạn quan tâm, lấy mã 60 (năm nay), mã 280 và mã 400 (hai cột đầu kỳ, cuối kỳ), doanh thu thuần mã 10.
- Ô B1 nhập lợi nhuận sau thuế, B2 và B3 nhập tổng tài sản đầu kỳ, cuối kỳ, B4 và B5 nhập vốn chủ sở hữu đầu kỳ, cuối kỳ, B6 nhập doanh thu thuần.
- ROA: =B1/AVERAGE(B2:B3). ROE: =B1/AVERAGE(B4:B5).
- Biên lợi nhuận ròng: =B1/B6. Vòng quay tài sản: =B6/AVERAGE(B2:B3). Đòn bẩy: =AVERAGE(B2:B3)/AVERAGE(B4:B5).
- Kiểm tra: tích ba ô cuối phải bằng ROE. Lặp lại cho ba đến năm năm để thấy xu hướng.
ROE và ROA chỉ là hai trong nhiều chỉ số. Khoá Đọc hiểu báo cáo tài chính cho người không chuyên kế toán có riêng một chương về các nhóm chỉ số thanh khoản, đòn bẩy, hiệu quả, sinh lời kèm cây DuPont, và một chương về cách đọc chỉ số theo ngành, với 151 câu hỏi có lời giải. Nếu bạn muốn dự phóng ROE cho các năm tới, khoá Mô hình tài chính trên Excel hướng dẫn nối ba báo cáo và định giá. Lộ trình đọc nhanh cả bộ báo cáo có trong bài đọc hiểu báo cáo tài chính trong 30 phút.
Câu hỏi thường gặp
ROE bao nhiêu là tốt?
Không có ngưỡng chung. ROE cần so với công ty cùng ngành, với chính công ty qua nhiều năm, và với chi phí vốn mà nhà đầu tư đòi hỏi. ROE cao nhờ đòn bẩy lớn đi kèm rủi ro cao hơn ROE cao nhờ biên lợi nhuận.
ROA và ROE khác nhau thế nào?
Cùng tử số là lợi nhuận sau thuế. ROA chia cho tổng tài sản, đo hiệu quả dùng toàn bộ tài sản. ROE chia cho vốn chủ sở hữu, đo lợi nhuận trên đồng vốn của chủ. ROE bằng ROA nhân đòn bẩy tài chính.
Có nên dùng số cuối kỳ thay cho số bình quân không?
Dùng số cuối kỳ cho kết quả nhanh nhưng lệch khi tài sản hoặc vốn thay đổi mạnh trong năm, ví dụ công ty vừa phát hành thêm cổ phiếu. Số bình quân đầu kỳ, cuối kỳ phản ánh sát hơn. Dù chọn cách nào, hãy dùng nhất quán khi so sánh.
Vì sao ROE tăng mà lợi nhuận không đổi?
Vì mẫu số giảm: công ty chia cổ tức lớn, mua lại cổ phiếu quỹ, hoặc vốn chủ bị bào mòn do lỗ các năm trước. Phân tích DuPont sẽ cho thấy phần tăng nằm ở đòn bẩy chứ không ở biên lợi nhuận hay vòng quay.
Nguồn
- Thông tư 99/2025/TT-BTC, Phụ lục IV: mã số chỉ tiêu Báo cáo tình hình tài chính (280, 400) và Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh (10, 40, 60).











