Black Friday: khoá lẻ giảm 25%, tối đa 1 triệuMã BLACKFRIDAY26Đến hết 01/12/2026Thẻ ATM, Visa, Mastercard, Apple Pay, Google Pay qua OnePayThẻ · Apple Pay · Google Pay · Trả gópTrả góp từ 3 triệuXem ưu đãi
Kiểm tra trình độGói thành viên

Định khoản kế toán là gì? Cách ghi Nợ, Có và 10 bút toán mẫu

Vietdemy8 phút đọc

Mục lục (8 phần)

Mới học kế toán, hầu như ai cũng kẹt ở cùng một câu hỏi: nghiệp vụ này ghi Nợ tài khoản nào, ghi Có tài khoản nào? Chỉ cần nắm một quy tắc và bốn bước suy luận, bạn sẽ tự định khoản được phần lớn nghiệp vụ hằng ngày mà không phải học thuộc từng bút toán. Bài này đi từ quy tắc đến 10 bút toán mẫu, dùng hệ thống tài khoản theo Thông tư 99/2025/TT-BTC.

Lưu ý: nội dung tham khảo, không thay tư vấn kế toán hay thuế. Văn bản được tra cứu đến 22/11/2026. Công ty và số liệu trong ví dụ là giả định.

Định khoản kế toán là gì?

Định khoản là việc xác định một nghiệp vụ kinh tế được ghi vào bên Nợ của tài khoản nào, bên Có của tài khoản nào, với số tiền bao nhiêu. Mỗi bút toán phải thoả một điều: tổng số ghi Nợ bằng tổng số ghi Có.

Gốc của quy tắc này là phương trình kế toán:

Tài sản = Nợ phải trả + Vốn chủ sở hữu

Mọi nghiệp vụ đều làm phương trình thay đổi nhưng vẫn cân. Ví dụ, công ty vay ngân hàng 200 triệu đồng: tiền gửi (tài sản) tăng 200 triệu, khoản vay (nợ phải trả) cũng tăng 200 triệu. Hai vế cùng tăng, phương trình vẫn đúng.

Có hai dạng định khoản:

  • Định khoản giản đơn: chỉ liên quan hai tài khoản, một Nợ một Có. Ví dụ rút tiền gửi về quỹ tiền mặt.
  • Định khoản phức tạp: liên quan từ ba tài khoản trở lên, ví dụ một Nợ nhiều Có. Bán hàng có thuế GTGT là trường hợp hay gặp nhất.

Quy tắc ghi Nợ, ghi Có theo từng loại tài khoản

Bảng dưới đây là thứ bạn cần thuộc trước tiên. Số đầu của tài khoản cho biết nó thuộc loại nào.

Loại tài khoảnVí dụTăng ghiGiảm ghiSố dư cuối kỳ
Tài sản (loại 1, 2)111, 112, 131, 156, 211NợCóBên Nợ
Nợ phải trả (loại 3)331, 333, 334, 341CóNợBên Có
Vốn chủ sở hữu (loại 4)411, 421CóNợBên Có
Doanh thu, thu nhập (loại 5, 7)511, 515, 711CóNợ (khi kết chuyển)Không có số dư
Chi phí (loại 6, 8)632, 641, 642, 811NợCó (khi kết chuyển)Không có số dư

Cuối kỳ, doanh thu và chi phí được kết chuyển hết về tài khoản 911 (Xác định kết quả kinh doanh), rồi lãi hoặc lỗ chuyển sang tài khoản 421 (Lợi nhuận sau thuế chưa phân phối). Vì vậy tài khoản loại 5, 6, 7, 8 không còn số dư sau khi khoá sổ.

Ngoại lệ cần nhớ: một số tài khoản nằm trong loại tài sản nhưng ghi ngược, vì chúng dùng để điều chỉnh giảm tài sản. Điển hình là tài khoản 214 (Hao mòn tài sản cố định): theo Thông tư 99, trích khấu hao làm hao mòn tăng thì ghi bên Có, số dư nằm bên Có. Các tài khoản dự phòng 229 cũng có kết cấu tương tự.

Bốn bước định khoản một nghiệp vụ

  1. Đọc chứng từ
    hoá đơn, phiếu thu, phiếu chi, giấy báo Có của ngân hàng. Hỏi: nghiệp vụ này làm thay đổi những thứ gì?
  2. Gọi tên tài khoản
    mỗi thứ thay đổi ứng với tài khoản nào, thuộc loại nào (tài sản, nợ, vốn, doanh thu, chi phí).
  3. Xác định tăng hay giảm
    dùng bảng quy tắc ở trên để biết ghi Nợ hay ghi Có.
  4. Kiểm tra cân
    cộng bên Nợ, cộng bên Có. Hai số phải bằng nhau.

Thử với nghiệp vụ "khách hàng chuyển khoản trả nợ 50 triệu đồng". Bước 1: tiền gửi tăng, khoản phải thu giảm. Bước 2: tiền gửi là 112, phải thu là 131, cả hai là tài sản. Bước 3: tài sản tăng ghi Nợ, tài sản giảm ghi Có. Kết quả: Nợ 112 / Có 131: 50.000.000 đồng.

10 bút toán mẫu cho một công ty thương mại

Công ty TNHH Thương mại Hoa Mai (giả định) bán nồi cơm điện, khai thuế GTGT theo phương pháp khấu trừ. Mặt hàng chịu thuế suất 8% do được giảm 2% theo Nghị quyết 204/2025/QH15 và Nghị định 174/2025/NĐ-CP, áp dụng đến hết 31/12/2026. Tên tài khoản theo danh mục của Thông tư 99/2025/TT-BTC.

STTNghiệp vụĐịnh khoảnSố tiền (đồng)
1Chủ sở hữu góp vốn bằng chuyển khoảnNợ 112 (Tiền gửi không kỳ hạn) / Có 411 (Vốn đầu tư của chủ sở hữu)500.000.000
2Mua 200 nồi cơm điện, giá chưa thuế 500.000 đồng/chiếc, chưa trả tiềnNợ 156 (Hàng hoá): 100.000.000; Nợ 1331 (Thuế GTGT được khấu trừ của hàng hoá, dịch vụ): 8.000.000; Có 331 (Phải trả cho người bán): 108.000.000108.000.000
3Chuyển khoản trả nhà cung cấpNợ 331 / Có 112108.000.000
4Bán 150 nồi, giá chưa thuế 800.000 đồng/chiếc, khách chưa trảNợ 131 (Phải thu của khách hàng): 129.600.000; Có 511 (Doanh thu bán hàng và cung cấp dịch vụ): 120.000.000; Có 33311 (Thuế GTGT đầu ra): 9.600.000129.600.000
5Ghi giá vốn 150 nồi đã bán (150 x 500.000)Nợ 632 (Giá vốn hàng bán) / Có 15675.000.000
6Khách chuyển khoản trả đủNợ 112 / Có 131129.600.000
7Tính lương tháng của nhân viên bán hàngNợ 641 (Chi phí bán hàng) / Có 334 (Phải trả người lao động)20.000.000
8Trừ vào lương phần BHXH người lao động đóng (8% của 20 triệu)Nợ 334 / Có 3383 (Bảo hiểm xã hội)1.600.000
9Chuyển khoản trả lương sau khi đã trừ bảo hiểmNợ 334 / Có 11218.400.000
10Trích khấu hao máy tính văn phòng trong thángNợ 642 (Chi phí quản lý doanh nghiệp) / Có 214 (Hao mòn tài sản cố định)2.000.000

Vài điểm đáng chú ý trong bảng:

  • Bút toán 2 và 4 là định khoản phức tạp.
    Hàng mua ghi theo giá chưa thuế; phần thuế đầu vào tách sang 1331. Khoản phải trả và phải thu luôn ghi theo tổng tiền thanh toán đã có thuế.
  • Bút toán 4 và 5 đi thành cặp.
    Bán hàng ghi nhận doanh thu, đồng thời phải ghi giá vốn để hàng trong kho giảm. Nhiều người mới chỉ ghi bút toán 4 nên kho ảo và lãi bị thổi phồng.
  • Bút toán 8
    mức 8% là phần người lao động đóng vào quỹ hưu trí và tử tuất theo khoản 1 Điều 33 Luật Bảo hiểm xã hội 41/2024/QH15. Phần BHYT, BHTN người lao động đóng cũng trừ vào lương, ghi Có 3384 và 3386. Ví dụ này chỉ tách BHXH cho gọn; tỷ lệ các khoản xem thêm bài mức đóng bảo hiểm xã hội 2026.
  • Bút toán 10
    khấu hao làm chi phí tăng (Nợ 642) và hao mòn luỹ kế tăng (Có 214), đúng như ngoại lệ đã nói.

Năm lỗi người mới hay mắc

  1. Ghi phải thu theo giá chưa thuế.
    Khách phải trả cả tiền thuế, nên 131 ghi theo tổng thanh toán.
  2. Quên bút toán giá vốn.
    Doanh thu có mà giá vốn không có thì lợi nhuận sai, hàng tồn kho trên sổ cao hơn thực tế.
  3. Ghi tài sản cố định thẳng vào chi phí.
    Mua máy móc đủ tiêu chuẩn tài sản cố định thì ghi Nợ 211, sau đó trích khấu hao dần, không ghi Nợ 642 một lần.
  4. Nhầm 131 và 331 khi có tiền ứng trước.
    Khách trả trước cho mình thì ghi Có 131; mình ứng trước cho nhà cung cấp thì ghi Nợ 331.
  5. Dùng tên tài khoản cũ.
    Thông tư 99 gọi tài khoản 112 là "Tiền gửi không kỳ hạn", không còn là "Tiền gửi ngân hàng" như Thông tư 200/2014.

Định khoản theo Thông tư 99 hay Thông tư 133?

Thông tư 99/2025/TT-BTC có hiệu lực từ 01/01/2026, áp dụng cho năm tài chính bắt đầu từ hoặc sau ngày đó, và thay Thông tư 200/2014/TT-BTC (Điều 31 khoản 1). Doanh nghiệp nhỏ và vừa được chọn áp dụng Thông tư 99, với điều kiện áp dụng nhất quán tối thiểu một kỳ kế toán năm (Điều 31 khoản 3). Doanh nghiệp nhỏ và vừa vẫn có thể làm theo Thông tư 133/2016/TT-BTC.

Logic Nợ, Có giống nhau ở cả hai chế độ. Khác biệt nằm ở danh mục tài khoản. Ví dụ, Thông tư 133 không có tài khoản 641 riêng: chi phí bán hàng ghi vào tài khoản cấp 2 là 6421 thuộc tài khoản 642. Nếu doanh nghiệp bạn làm theo Thông tư 133, bút toán 7 ở trên sẽ là Nợ 6421 / Có 334.

Muốn thành phản xạ, bạn cần làm đi làm lại trên một bộ chứng từ hoàn chỉnh. Khoá Kế toán thực hành: làm sổ trên phần mềm và Excel gồm 10 chương, 60 bài, cho bạn định khoản 42 nghiệp vụ của một công ty thương mại theo cả Thông tư 99 và Thông tư 133, rồi khoá sổ và lập báo cáo tài chính. Bài kế toán thực hành cho người mới tóm tắt quy trình làm sổ một tháng nếu bạn muốn xem bức tranh lớn trước.

Câu hỏi thường gặp

Định khoản giản đơn và định khoản phức tạp khác nhau thế nào?

Định khoản giản đơn chỉ có một tài khoản ghi Nợ và một tài khoản ghi Có. Định khoản phức tạp liên quan từ ba tài khoản trở lên, như bán hàng có thuế GTGT: một Nợ 131, hai Có 511 và 33311. Dù dạng nào, tổng Nợ vẫn phải bằng tổng Có.

Vì sao tài khoản 214 thuộc loại tài sản mà tăng lại ghi Có?

Vì 214 là tài khoản điều chỉnh giảm cho tài sản cố định. Giá trị còn lại của tài sản bằng nguyên giá (tài khoản 211, số dư Nợ) trừ hao mòn luỹ kế (tài khoản 214, số dư Có). Thông tư 99 quy định bên Có của 214 phản ánh giá trị hao mòn tăng do trích khấu hao.

Tài khoản doanh thu có số dư cuối kỳ không?

Không. Cuối kỳ, kế toán kết chuyển toàn bộ doanh thu sang bên Có tài khoản 911 và chi phí sang bên Nợ 911, nên các tài khoản loại 5, 6, 7, 8 về số 0.

Người mới nên thuộc bao nhiêu tài khoản?

Danh mục theo Thông tư 99 có 71 tài khoản cấp 1, nhưng một công ty thương mại nhỏ dùng thường xuyên chỉ khoảng hơn chục tài khoản như trong bảng 10 bút toán ở trên. Hãy nắm chắc nhóm này trước, gặp nghiệp vụ mới thì tra thêm.

Nguồn

  • Thông tư 99/2025/TT-BTC hướng dẫn Chế độ kế toán doanh nghiệp: Điều 31 (hiệu lực, lựa chọn áp dụng), Phụ lục II (danh mục và kết cấu tài khoản).
  • Luật Bảo hiểm xã hội số 41/2024/QH15, Điều 33 khoản 1.
  • Nghị quyết 204/2025/QH15 và Nghị định 174/2025/NĐ-CP về giảm thuế GTGT đến hết 31/12/2026.
Bản tin Vietdemy

Nhận bài viết mới theo chủ đề bạn chọn

Chọn chủ đề bạn quan tâm - Vietdemy gửi bài viết mới, kinh nghiệm học và ưu đãi khoá học đúng chủ đề đó.

  • Bài viết chọn lọc về GMAT, GRE, TOEFL, TOEIC, Marketing và du học
  • Biết sớm mã ưu đãi và khoá học miễn phí mới
  • Xác nhận qua email, huỷ nhận chỉ với một lần bấm

Chủ đề quan tâm (chọn một hoặc nhiều)