Kế toán thực hành 2026: quy trình làm sổ cho doanh nghiệp nhỏ theo Thông tư 99 và 133
Mục lục (7 phần)
"Kế toán thực hành" nghe giống một môn học, nhưng thực ra là một thói quen: nhận chứng từ, định khoản, ghi sổ, đối chiếu, khoá sổ, lập báo cáo, lặp lại mỗi tháng mà không để số liệu lệch. Bài này tóm tắt đường đi đó cho người mới và chủ doanh nghiệp nhỏ năm 2026, kèm ví dụ định khoản từ một công ty thương mại giả định.
Lưu ý: nội dung tham khảo, cập nhật theo văn bản tra cứu đến 20/10/2026, không phải tư vấn kế toán hay thuế. Công ty và số liệu trong ví dụ là giả định. Phần mềm kế toán được nói chung, không gắn với sản phẩm nào.
Năm 2026 làm kế toán theo Thông tư 99 hay Thông tư 133?
Hai thông tư cùng tồn tại. Thông tư 99/2025/TT-BTC (ký 27/10/2025) có hiệu lực từ 01/01/2026, áp dụng cho năm tài chính bắt đầu từ hoặc sau ngày đó, và thay Thông tư 200/2014. Điều 31 khoản 3 cho phép doanh nghiệp nhỏ và vừa lựa chọn áp dụng, với điều kiện nhất quán tối thiểu một kỳ kế toán năm. Thông tư 133/2016/TT-BTC dành cho doanh nghiệp nhỏ và vừa vẫn còn hiệu lực; đến 20/10/2026 mới có dự thảo thông tư thay thế, chưa ban hành. Thông tư 58/2026/TT-BTC (hiệu lực 01/7/2026) dành cho doanh nghiệp siêu nhỏ, thay Thông tư 132/2018.
| Thông tư | Dành cho | Điểm cần nhớ |
|---|---|---|
| 99/2025/TT-BTC | Doanh nghiệp mọi lĩnh vực; doanh nghiệp nhỏ và vừa được chọn | 71 tài khoản cấp 1; Báo cáo tình hình tài chính (mẫu B 01 - DN); 4 hình thức sổ |
| 133/2016/TT-BTC | Doanh nghiệp nhỏ và vừa | 49 tài khoản cấp 1; 3 hình thức sổ; B03 lưu chuyển tiền tệ chỉ khuyến khích |
| 58/2026/TT-BTC | Doanh nghiệp siêu nhỏ | Ghi sổ theo phương pháp nộp thuế, không dùng hệ thống tài khoản; báo cáo B01-DNSN, B02-DNSN |
Chọn chế độ nào cũng phải giữ nguyên tắc: tối thiểu một kỳ kế toán năm, đổi chế độ thì trình bày lại số liệu so sánh và giải trình trong thuyết minh. Thông tư chỉ hướng dẫn ghi sổ và lập báo cáo, không dùng để xác định nghĩa vụ thuế.
Quy trình làm sổ một tháng gồm những bước nào?
- Chứng từhoá đơn điện tử, phiếu thu, phiếu chi, giấy báo Nợ, giấy báo Có, phiếu nhập xuất kho, bảng lương.
- Định khoảnmỗi nghiệp vụ ghi Nợ một hay nhiều tài khoản, ghi Có một hay nhiều tài khoản, tổng Nợ bằng tổng Có.
- Ghi sổNhật ký chung, sổ cái, sổ chi tiết công nợ, thẻ kho.
- Đối chiếutiền với sổ phụ ngân hàng, công nợ với khách hàng và nhà cung cấp, kho với thẻ kho.
- Bút toán cuối kỳgiá vốn, lương và bảo hiểm, khấu hao, phân bổ, trích trước, thuế.
- Kết chuyểndoanh thu và chi phí về tài khoản 911 rồi sang lợi nhuận chưa phân phối.
- Báo cáobảng cân đối số phát sinh, Báo cáo tình hình tài chính, kết quả hoạt động kinh doanh, lưu chuyển tiền tệ.
Ví dụ định khoản: ba nghiệp vụ trong một tháng
Công ty TNHH Thương mại Minh An Phú (giả định) bán buôn đồ gia dụng, thuế GTGT hàng hoá 8% (chính sách giảm đến hết 31/12/2026 theo Nghị quyết 204/2025/QH15). Ba nghiệp vụ tiêu biểu:
| Ngày, chứng từ | Nội dung và tài khoản | Nợ (đồng) | Có (đồng) |
|---|---|---|---|
| 02/09/2026 PNK 0901 | NV02. Mua 400 bộ nồi inox 3 món của NCC01, chưa trả tiền, hoá đơn GTGT 8% | ||
| Nợ TK 156 - Hàng hóa | 180.000.000 | ||
| Nợ TK 1331 - Thuế GTGT được khấu trừ của hàng hoá, dịch vụ | 14.400.000 | ||
| Có TK 331 - Phải trả cho người bán | 194.400.000 | ||
| 03/09/2026 HĐ 0001 | NV03. Bán 300 bộ nồi + 220 máy xay cho KH01, chưa thu tiền, hoá đơn GTGT 8% | ||
| Nợ TK 131 - Phải thu của khách hàng | 395.712.000 | ||
| Có TK 511 - Doanh thu bán hàng hoá | 366.400.000 | ||
| Có TK 33311 - Thuế GTGT đầu ra | 29.312.000 | ||
| 23/09/2026 PC 2301 | NV23. Chi tiếp khách trả tiền mặt 6.480.000 đồng (đã gồm GTGT 8%) | ||
| Nợ TK 642 - Chi phí quản lý doanh nghiệp | 6.480.000 | ||
| Có TK 111 - Tiền mặt | 6.480.000 | ||
- Mua chịuhàng nhập kho ghi Nợ 156 theo giá chưa thuế; thuế đầu vào ghi Nợ 1331 nếu đủ điều kiện khấu trừ.
- Bán chịuphải thu khách hàng (131) bằng tổng thanh toán; doanh thu (511) và thuế GTGT đầu ra (33311) ghi Có. Giá vốn ghi riêng cuối kỳ khi đã tính xong giá xuất kho.
- Chi tiền mặt từ 5 triệu đồnghàng hoá, dịch vụ mua vào từng lần từ 5 triệu đồng (đã gồm thuế) phải có chứng từ thanh toán không dùng tiền mặt mới được khấu trừ thuế GTGT đầu vào; kế toán vẫn ghi chi phí nhưng khi tính thuế TNDN khoản này bị loại (Nghị định 181/2025 Điều 23, 26).
Làm sổ bằng phần mềm kế toán hay Excel?
Thông tư 99 Điều 28: doanh nghiệp có thể dùng phần mềm kế toán, với yêu cầu tối thiểu: không làm thay đổi bản chất, nguyên tắc, phương pháp kế toán; khi sửa phải lưu lại dấu vết; bảo mật, cảnh báo hoặc ngăn can thiệp có chủ ý vào số liệu đã ghi sổ; cung cấp dữ liệu đầu ra theo yêu cầu cơ quan có thẩm quyền; sẵn sàng kết nối hoá đơn điện tử, chữ ký số; nâng cấp theo thay đổi của pháp luật. Người quản lý, kế toán trưởng chịu trách nhiệm về số liệu từ phần mềm.
| Tiêu chí | Phần mềm kế toán | Excel |
|---|---|---|
| Chi phí, triển khai | Trả phí bản quyền hoặc thuê bao; cần thiết lập ban đầu | Có sẵn, tự dựng bộ sổ |
| Kiểm soát sửa sổ | Có nhật ký thay đổi, khoá kỳ | Phải tự quy định; dễ sửa nhầm |
| Kết nối hoá đơn, ngân hàng | Thường có sẵn | Nhập tay hoặc xuất, nhập tệp |
| Hợp với | Công ty có nhiều chứng từ mỗi tháng | Công ty rất nhỏ, học nghiệp vụ, kiểm tra chéo số liệu |
Dù chọn công cụ nào, kết quả phải giống nhau: cùng bảng cân đối số phát sinh, cùng báo cáo. Nhiều kế toán dùng Excel để kiểm tra chéo số liệu phần mềm: dùng hàm SUMIFS cộng phát sinh theo tài khoản và XLOOKUP (Excel 2021, Microsoft 365) hoặc VLOOKUP để lấy tên tài khoản.
Báo cáo tài chính theo Thông tư 99 trông thế nào?
Hệ thống gồm Báo cáo tình hình tài chính (B 01 - DN, trước đây gọi là Bảng cân đối kế toán), Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh (B 02 - DN), Báo cáo lưu chuyển tiền tệ (B 03 - DN) và Bản thuyết minh (B 09 - DN). Báo cáo tài chính năm nộp chậm nhất 90 ngày kể từ ngày kết thúc kỳ kế toán năm (Điều 25). Với công ty ví dụ, tháng 9/2026 cho kết quả: doanh thu thuần 777.322.000 đồng, lợi nhuận kế toán trước thuế 38.297.081 đồng, tổng tài sản 2.620.870.930 đồng bằng tổng nguồn vốn.
Câu hỏi thường gặp
Người mới có cần biết kế toán trước khi học thực hành không?
Không bắt buộc. Cần hiểu phương trình kế toán (tài sản bằng nợ phải trả cộng vốn chủ sở hữu) và quy tắc Nợ - Có; sau đó làm đi làm lại các nghiệp vụ mua, bán, thu, chi, lương, khấu hao cho đến khi định khoản thành phản xạ.
Thông tư 133 còn hiệu lực năm 2026 không?
Còn. Thông tư 99 chỉ thay Thông tư 200/2014 và các thông tư đi kèm; doanh nghiệp nhỏ và vừa vẫn áp dụng được Thông tư 133 hoặc chọn Thông tư 99. Dự thảo thông tư thay thế Thông tư 133 mới lấy ý kiến, chưa ban hành.
Thuế GTGT năm 2026 ghi 8% hay 10%?
Hàng hoá, dịch vụ thuộc diện giảm ghi 8% đến hết 31/12/2026; nhóm loại trừ (như thuê bất động sản, viễn thông, ngân hàng) vẫn 10%. Hãy kiểm tra văn bản gia hạn (nếu có) trước khi xuất hoá đơn năm 2027.
Tiền lương, bảo hiểm 2026 hạch toán thế nào?
Lương ghi chi phí và phải trả người lao động (TK 334); bảo hiểm bắt buộc theo tỷ lệ của người lao động (BHXH 8%, BHYT 1,5%, BHTN 1%) trừ vào lương, phần của doanh nghiệp tính vào chi phí. Theo Thông tư 99, các tài khoản chi tiết là 3382 (kinh phí công đoàn), 3383 (BHXH), 3384 (BHYT), 3386 (BHTN).
Báo cáo tài chính phải nộp trong bao lâu?
Chậm nhất 90 ngày kể từ ngày kết thúc kỳ kế toán năm (Thông tư 99 Điều 25); quyết toán thuế TNDN năm dương lịch hạn ngày cuối cùng của tháng thứ ba (Nghị định 252/2026 Điều 10).
Học bài bản trong một khoá
Khoá Kế toán thực hành: làm sổ sách doanh nghiệp nhỏ trên phần mềm và Excel đi qua 42 nghiệp vụ của công ty giả định từ chứng từ đến Báo cáo tài chính, có bộ mẫu Excel mô tả từng sheet, màn hình phần mềm minh hoạ chung và dự án cuối khoá có đáp án. Nếu muốn đọc báo cáo sâu hơn, xem Đọc hiểu báo cáo tài chính cho người không chuyên kế toán; nếu cần phần thuế, xem Thuế TNDN và hoá đơn điện tử 2026 cho kế toán doanh nghiệp.
