Yêu cầu chức năng và phi chức năng là gì? Cách viết kèm ví dụ
Mục lục (10 phần)
Ứng dụng giao đúng mọi tính năng trong tài liệu, nhưng màn hình tìm kiếm mất 15 giây mới hiện kết quả và khách bỏ đi. Đội phát triển nói: "Tài liệu không ghi phải nhanh bao nhiêu". Họ nói đúng. Lỗi nằm ở phần yêu cầu phi chức năng mà không ai viết. Bài này giải thích yêu cầu chức năng và phi chức năng là gì theo cách phân loại của IIBA, cách viết để kiểm thử được, kèm bảng sửa câu mơ hồ và bài tập phân loại có đáp án.
Bốn loại yêu cầu theo IIBA
Tài liệu của IIBA (Hiệp hội Phân tích nghiệp vụ quốc tế), dựa trên BABOK Guide v3, chia yêu cầu thành bốn loại. Ví dụ dưới đây lấy từ dự án hư cấu: ứng dụng đặt lịch khám của Phòng khám An Tâm.
| Loại | Trả lời câu hỏi | Ý chính | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Yêu cầu kinh doanh (business) | Vì sao làm? | Mục tiêu, kết quả mong muốn của tổ chức | Giảm số cuộc gọi đặt lịch qua tổng đài, để lễ tân dành thời gian đón bệnh nhân |
| Yêu cầu bên liên quan (stakeholder) | Ai cần gì? | Nhu cầu của từng nhóm người để đạt mục tiêu kinh doanh | Là bệnh nhân, tôi muốn tự chọn giờ khám còn trống mà không phải gọi điện |
| Yêu cầu giải pháp (solution) | Hệ thống làm gì, làm tốt đến đâu? | Chia hai nhóm: chức năng và phi chức năng | Xem bên dưới |
| Yêu cầu chuyển đổi (transition) | Cần gì để chuyển từ cách cũ sang cách mới? | Tạm thời, hết dự án là hết, như chuyển dữ liệu, đào tạo, duy trì hoạt động khi chuyển | Nhập 3 năm lịch hẹn cũ từ Excel vào hệ thống mới; đào tạo lễ tân trước ngày chạy |
Yêu cầu chức năng là gì?
Theo IIBA, yêu cầu chức năng mô tả những khả năng giải pháp phải có, xét theo hành vi và thông tin mà giải pháp quản lý. Nói gọn: hệ thống làm gì.
Ví dụ với ứng dụng đặt lịch khám:
- FR-01: Hệ thống cho bệnh nhân xem các khung giờ còn trống của từng bác sĩ trong 14 ngày tới.
- FR-02: Hệ thống gửi tin nhắn xác nhận cho bệnh nhân ngay sau khi đặt lịch thành công.
- FR-03: Hệ thống cho bệnh nhân huỷ lịch trước giờ khám ít nhất 2 giờ.
- FR-04: Hệ thống cho lễ tân xuất danh sách lịch hẹn trong ngày ra tệp Excel.
Cách viết: mỗi câu một hành vi, có chủ thể rõ (ai dùng), có điều kiện cụ thể (14 ngày, 2 giờ), và kiểm thử được bằng câu trả lời có hoặc không.
Yêu cầu phi chức năng là gì?
IIBA mô tả yêu cầu phi chức năng (còn gọi là yêu cầu chất lượng, yêu cầu dịch vụ) là điều kiện mà giải pháp phải giữ được hiệu quả, hoặc phẩm chất giải pháp phải có. Nói gọn: hệ thống làm tốt đến mức nào, trong điều kiện nào.
Các nhóm thường gặp trong dự án phần mềm ở Việt Nam:
| Nhóm | Câu hỏi cần trả lời | Ví dụ câu yêu cầu |
|---|---|---|
| Hiệu năng | Nhanh bao nhiêu, chịu tải bao nhiêu? | Trang danh sách giờ trống hiển thị trong 3 giây với 300 người dùng cùng lúc |
| Bảo mật | Ai được làm gì, chống truy cập trái phép thế nào? | Lễ tân chỉ xem lịch hẹn của chi nhánh mình; khoá tài khoản 15 phút sau 5 lần nhập sai mật khẩu |
| Sẵn sàng | Hệ thống chạy được bao nhiêu phần trăm thời gian? | Hoạt động 99,5% thời gian mỗi tháng, trừ khung bảo trì 0h-4h Chủ nhật có báo trước |
| Dễ dùng | Người mới dùng có tự làm được không? | Người chưa dùng lần nào đặt xong một lịch trong 3 phút, không cần hướng dẫn |
| Tương thích | Chạy trên thiết bị, trình duyệt nào? | Chạy trên hai phiên bản Android và iOS mới nhất, trình duyệt Chrome và Safari |
| Tuân thủ | Luật, quy định nào phải đáp ứng? | Thu thập và xử lý dữ liệu bệnh nhân theo Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân số 91/2025/QH15 (hiệu lực từ 01/01/2026), có bước lấy sự đồng ý trước khi lưu |
Các con số trong bảng là ví dụ minh hoạ. Mức thật do dự án chốt với bên liên quan. Nếu cần một danh mục chuẩn để rà cho đủ, chuẩn ISO/IEC 25010:2023 mô tả mô hình chất lượng sản phẩm gồm 9 đặc tính, trong đó có hiệu năng (performance efficiency), tương thích (compatibility) và khả năng tương tác với người dùng (interaction capability).
Biến câu mơ hồ thành câu đo được
Yêu cầu phi chức năng hay hỏng vì viết bằng tính từ. Quy tắc: thay tính từ bằng con số, điều kiện đo và cách đo.
| Câu mơ hồ | Câu kiểm thử được |
|---|---|
| Hệ thống phải nhanh | 95% lượt tìm kiếm trả kết quả trong 2 giây, đo khi có 300 người dùng cùng lúc |
| Bảo mật tốt | Mật khẩu không lưu dạng đọc được; phiên đăng nhập tự hết hạn sau 30 phút không thao tác |
| Giao diện thân thiện | 4 trên 5 người dùng thử hoàn thành đặt lịch mà không hỏi người hướng dẫn |
| Hệ thống ổn định | Không quá 2 sự cố gián đoạn trên 30 phút mỗi quý |
| Dễ mở rộng | Thêm một chi nhánh mới chỉ cần cấu hình, không phải sửa mã nguồn |
Kiểm tra cuối: đưa câu yêu cầu cho người kiểm thử (tester). Nếu họ không viết được kịch bản kiểm tra với kết quả đạt hay không đạt rõ ràng, câu đó cần viết lại.
Phân biệt nhanh bằng một câu hỏi
Đọc câu yêu cầu và hỏi: "Bỏ câu này đi thì hệ thống có mất một việc nó làm được không?". Mất một việc: yêu cầu chức năng. Vẫn làm được việc đó nhưng làm chậm, kém an toàn, khó dùng hơn: yêu cầu phi chức năng.
Bài tập: phân loại 6 câu
- Bệnh nhân đánh giá bác sĩ sau buổi khám bằng thang 1-5 sao.
- Ứng dụng hiển thị đúng tiếng Việt có dấu trên mọi màn hình.
- Dữ liệu được sao lưu mỗi ngày, khôi phục được trong 4 giờ khi có sự cố.
- Lễ tân đổi giờ hẹn cho bệnh nhân khi bác sĩ báo bận.
- Nhập lịch hẹn cũ từ tệp Excel của năm 2024 và 2025 vào hệ thống mới.
- Chỉ quản lý phòng khám xem được báo cáo doanh thu.
Đáp án: 1 và 4 là chức năng. 2, 3, 6 là phi chức năng (lần lượt về hiển thị ngôn ngữ, độ tin cậy, bảo mật). Câu 5 là yêu cầu chuyển đổi: chỉ cần trong giai đoạn chuyển sang hệ thống mới. Câu 6 đôi khi được viết thành yêu cầu chức năng phân quyền; điều quan trọng là có người viết, có người kiểm, không bị bỏ sót.
Đặt yêu cầu phi chức năng ở đâu?
- Trong BRD hoặc SRSmột mục riêng, mỗi yêu cầu có mã (NFR-01, NFR-02), người duyệt và cách kiểm.
- Trong dự án Agileyêu cầu chung cho mọi tính năng, như bảo mật, hiệu năng, thường đưa vào Definition of Done của đội. Yêu cầu riêng một tính năng thì ghi vào tiêu chí chấp nhận của user story đó. Cách viết tiêu chí chấp nhận có trong bài cách viết user story và tiêu chí chấp nhận.
- Khi nghiệm thuđưa yêu cầu phi chức năng vào kịch bản kiểm thử, đừng để đến UAT mới phát hiện hệ thống chậm.
Bốn lỗi hay gặp
- Chỉ viết yêu cầu chức năng vì "phi chức năng là việc của đội kỹ thuật".
- Viết bằng tính từ: nhanh, an toàn, thân thiện.
- Đặt mức quá cao mà không ai trả nổi chi phí, ví dụ đòi hoạt động 100% thời gian.
- Không ghi điều kiện đo: 2 giây khi có 10 người dùng khác rất xa 2 giây khi có 1.000 người dùng.
Học tiếp
Khoá Phân tích nghiệp vụ (Business Analyst) thực chiến có phần viết câu yêu cầu kiểm thử được, yêu cầu phi chức năng có số và soạn BRD 10 mục, làm trên một dự án ngân hàng số xuyên suốt kèm bộ tài liệu mẫu tải về.
Câu hỏi thường gặp
Yêu cầu nghiệp vụ và yêu cầu chức năng khác nhau thế nào?
Yêu cầu nghiệp vụ (kinh doanh) nói vì sao tổ chức cần thay đổi, như giảm cuộc gọi tổng đài. Yêu cầu chức năng nói hệ thống phải làm gì để đạt điều đó, như cho bệnh nhân tự đặt lịch. Theo IIBA, yêu cầu kinh doanh không nên chứa giải pháp.
Ai viết yêu cầu phi chức năng?
BA thường là người khơi gợi và ghi lại, nhưng mức cụ thể cần chốt cùng bên liên quan: kiến trúc sư hệ thống cho hiệu năng, bộ phận an toàn thông tin cho bảo mật, pháp chế cho tuân thủ. Tài liệu IIBA ghi nhận yêu cầu giải pháp thường do chuyên viên phân tích hệ thống, giải pháp viết, BA đảm nhận khi kiêm vai trò đó.
Yêu cầu phi chức năng có cần kiểm thử không?
Có. Mỗi yêu cầu phi chức năng cần cách kiểm cụ thể: kiểm thử tải cho hiệu năng, kiểm thử phân quyền cho bảo mật, cho người dùng thật thử cho khả năng dùng. Không kiểm được thì nên viết lại câu yêu cầu.
Yêu cầu chuyển đổi (transition requirement) là gì?
Là những gì cần để chuyển từ cách làm cũ sang cách làm mới và không còn cần khi chuyển xong, như chuyển dữ liệu cũ, đào tạo người dùng, chạy song song hai hệ thống một thời gian.
IIBA và BABOK là nhãn hiệu của International Institute of Business Analysis; Vietdemy không liên kết hay được IIBA chứng thực.













