Cách nhận biết email lừa đảo (phishing): 9 dấu hiệu và cách kiểm
Mục lục (9 phần)
"Tài khoản email của bạn sẽ bị khoá sau 24 giờ, bấm vào đây để xác minh". "Hoá đơn điện tử tháng 11 đính kèm". "Anh đang họp, em chuyển gấp khoản này cho đối tác giúp anh". Những email như vậy đến hộp thư công ty mỗi ngày, và chỉ cần một người bấm nhầm. Bài này chỉ cho bạn cách nhận biết email lừa đảo (phishing) bằng 9 dấu hiệu, cách đọc đúng tên miền thật của đường link, và việc cần làm trong vài phút đầu nếu lỡ bấm.
Phishing là gì?
Theo Microsoft, phishing là kiểu tấn công tìm cách lấy cắp thông tin nhạy cảm qua email, trang web, tin nhắn hay các kênh điện tử khác, bằng cách giả dạng thư từ của công ty hoặc người thật. Thứ kẻ gian muốn thường là tên đăng nhập, mật khẩu, số thẻ, thông tin tài khoản ngân hàng, hoặc khiến bạn chuyển tiền, cài phần mềm độc hại.
Tiếng Việt hay gọi là email giả mạo hay email lừa đảo. Điểm chung: thư được làm cho trông thật, và nó thúc bạn hành động trước khi kịp nghĩ.
9 dấu hiệu email lừa đảo
Danh sách dưới đây dựa trên các dấu hiệu Microsoft liệt kê, kèm ví dụ thường gặp ở công ty Việt Nam:
- Đường link không dẫn tới nơi nó nói.Chữ hiện ra là "Đăng nhập Microsoft 365" nhưng địa chỉ thật trỏ sang một tên miền lạ. Cách kiểm ở phần sau.
- Đòi thông tin cá nhân, tài chính.Ngân hàng, cơ quan thuế, bộ phận IT thật không xin mật khẩu, mã OTP hay số thẻ qua email. Thư hay kèm hạn chót gấp như "trong 30 phút" để bạn không kịp hỏi ai.
- Địa chỉ gửi bị đổi vài ký tự.Ví dụ thư thật từ ketoan@congtyabc.vn, thư giả từ ketoan@congtyabc-vn.com hoặc ketoan@c0ngtyabc.vn (số 0 thay chữ o).
- Thư bất ngờ, không ai hẹn trước.Một "đối tác" bạn hiếm khi làm việc bỗng gửi hợp đồng cần ký gấp.
- Đề nghị bật macro, đổi cài đặt bảo mật, cài ứng dụng.Tệp Excel đính kèm hiện dòng "Bấm Enable Content để xem nội dung" là dấu hiệu rất xấu. Thư công việc bình thường không bắt bạn làm vậy.
- Lỗi chính tả, thông tin sai.Sai tên công ty, sai chức danh, lời văn lủng củng. Nhưng nhớ: thư viết trôi chảy không có nghĩa là thư thật, vì kẻ gian giờ dùng cả AI để viết.
- Địa chỉ gửi không khớp chữ ký.Chữ ký ghi "Nguyễn Văn Minh, Giám đốc Công ty ABC" nhưng địa chỉ gửi là một tài khoản Gmail cá nhân.
- Nhiều người nhận lạ trong ô "Đến".Thư gửi cùng lúc cho hàng chục địa chỉ không liên quan.
- Lời chào không gọi đúng tên bạn."Kính gửi khách hàng", hoặc lấy nguyên phần trước chữ @ trong email làm tên.
Một thư có một dấu hiệu chưa chắc là lừa đảo. Có từ hai dấu hiệu trở lên, hoặc có dấu hiệu 2 và 5, hãy coi là lừa đảo cho tới khi xác minh được.
Đọc đúng tên miền thật của đường link
Trên máy tính, rê chuột lên link (không bấm) để xem địa chỉ thật ở góc màn hình. Trên điện thoại, nhấn giữ link. Sau đó đọc theo quy tắc: tìm dấu "/" đầu tiên sau "https://", phần đứng ngay trước nó, tính từ phải sang, mới là tên miền thật.
| Địa chỉ nhìn thấy | Tên miền thật | Kết luận |
|---|---|---|
| https://congtyabc.vn/hoa-don/thang-11 | congtyabc.vn | Đúng nếu đây là tên miền công ty bạn biết |
| https://congtyabc.vn.xac-minh-tai-khoan.top/login | xac-minh-tai-khoan.top | Giả. "congtyabc.vn" chỉ là phần đứng trước để đánh lừa mắt |
| https://login-microsoft365.com-bao-mat.net/ | com-bao-mat.net | Giả |
| https://congtyabc-vn.com/ | congtyabc-vn.com | Khác hẳn congtyabc.vn, coi là giả cho tới khi xác minh |
Không chắc thì đừng bấm link trong thư. Tự gõ địa chỉ trang bạn vẫn dùng, hoặc mở từ dấu trang đã lưu.
Kiểm người gửi trong Gmail và Outlook
- Gmail trên máy tínhmở thư, bấm mũi tên nhỏ ngay dưới tên người gửi. Thư được xác thực sẽ có dòng "mailed-by" (gửi qua) và "signed-by" (ký bởi) ghi tên miền gửi. Google cảnh báo: nếu thấy dấu chấm hỏi cạnh tên người gửi, thư chưa được xác thực, hãy cẩn thận khi trả lời hay tải tệp đính kèm.
- Xem toàn bộ tiêu đề thư trong Gmailbấm biểu tượng More (ba chấm) cạnh nút Reply, chọn Show original. Bộ phận IT thường cần phần này khi bạn báo cáo.
- Outlookkhi đang mở thư đáng ngờ, chọn Report message trên thanh công cụ, rồi chọn Phishing. Trên Outlook.com, đánh dấu thư, bấm mũi tên cạnh Junk, chọn Phishing.
Lưu ý: "đã xác thực" chỉ cho biết thư thật sự gửi từ tên miền ghi trên đó. Kẻ gian hoàn toàn có thể mua tên miền na ná rồi gửi thư được xác thực từ chính tên miền ấy. Vì vậy vẫn phải đọc kỹ tên miền như phần trên.
Quy trình Dừng - Kiểm - Báo
- Dừngkhông bấm link, không mở tệp, không trả lời, không chuyển tiếp cho đồng nghiệp "xem hộ".
- Kiểmqua một kênh khác mà bạn đã có sẵn: gọi số điện thoại trong danh bạ công ty, nhắn Zalo đúng tài khoản bạn vẫn liên lạc. Không gọi số ghi trong chính email đó.
- Báodùng nút Report phishing (Gmail) hoặc Report message (Outlook), và báo bộ phận IT theo quy định công ty.
Tình huống: thư đề nghị đổi số tài khoản nhận tiền
Chị Thu, kế toán một công ty phân phối ở Bình Dương, nhận thư từ "nhà cung cấp quen": "Bên em đổi ngân hàng, từ đợt này chị chuyển vào số tài khoản mới giúp em". Địa chỉ gửi khác một ký tự so với thường lệ, thư nhắc phải chuyển trước 15 giờ chiều nay. Cách làm đúng: không trả lời thư, gọi cho người phụ trách bên nhà cung cấp theo số đã lưu trong hợp đồng, chỉ cập nhật tài khoản khi có văn bản xác nhận qua kênh chính thức và được cấp trên duyệt. Mọi yêu cầu đổi số tài khoản nhận tiền đều nên áp quy trình này, kể cả khi thư trông hoàn toàn thật.
Lỡ bấm rồi thì làm gì?
Microsoft khuyên ba việc, nên làm ngay theo thứ tự:
- Báo bộ phận IT nếu bạn dùng máy công ty. Đừng ngại, báo sớm giúp chặn kịp các máy khác.
- Đổi ngay mật khẩu của các tài khoản liên quan, nhất là tài khoản bạn vừa nhập trên trang giả. Nếu dùng chung mật khẩu ở nơi khác, đổi luôn những nơi đó.
- Báo ngân hàng, đơn vị phát hành thẻ nếu đã nhập thông tin tài chính hoặc thấy giao dịch lạ.
Sau đó bật xác thực hai lớp cho email và các tài khoản quan trọng nếu chưa bật. Nếu đã mất tiền, báo công an nơi gần nhất và giữ lại toàn bộ thư, ảnh chụp màn hình làm bằng chứng.
Học tiếp
Khoá An toàn thông tin cho nhân viên có riêng phần giải phẫu một email lừa đảo, đọc đúng tên miền thật của đường link, kèm bài thực hành quy trình xác minh thanh toán và diễn tập sự cố, phù hợp để cả phòng học chung. Muốn tự kiểm tra nhanh, bạn làm bộ trắc nghiệm an toàn thông tin cho nhân viên có đáp án.
Câu hỏi thường gặp
Email viết đúng chính tả, có logo công ty thì có an toàn không?
Không chắc. Logo chép được, lời văn có thể nhờ AI viết. Hãy kiểm tên miền người gửi, tên miền thật của đường link, và xác minh qua kênh khác khi thư đòi thông tin hay tiền.
Có nên bấm "Huỷ đăng ký" ở cuối thư đáng ngờ không?
Không. Nút đó cũng là một đường link do người gửi kiểm soát. Hãy dùng nút báo cáo phishing hoặc thư rác của Gmail, Outlook.
Báo cáo email lừa đảo ở đâu?
Trong Gmail: mở thư, bấm More cạnh nút Reply, chọn Report phishing. Trong Outlook: chọn Report message, rồi Phishing. Ở công ty, báo thêm cho bộ phận IT theo quy trình nội bộ.
Đã mở thư nhưng không bấm gì thì sao?
Rủi ro thường đến khi bạn bấm link, mở tệp đính kèm, bật macro, trả lời hoặc nhập thông tin. Dù vậy, vẫn nên báo IT để họ kiểm tra và chặn thư đó với cả công ty.
Nguồn
- Microsoft Learn: How to protect against phishing attacks (dấu hiệu nhận biết, việc cần làm khi là nạn nhân, cách báo cáo trong Outlook)
- Gmail Help: kiểm tra thư đã được xác thực chưa (mailed-by, signed-by)
- Gmail Help: xem toàn bộ tiêu đề thư bằng Show original
- Gmail Help: báo cáo thư lừa đảo bằng Report phishing













